Zamisli da si na Međunarodnoj svemirskoj stanici (ISS), lebdiš u bestežinskom stanju, piješ sok iz vrećice (jer čaše ne rade baš najbolje u nultoj gravitaciji), kad odjednom – puf– zablokira ti laptop. I to ne bilo koji laptop, nego jedini koji koristiš za kontakt sa Zemljom, slanje podataka i, da, da – gledanje filmova s USB-a.
Pa šta koristi ekipa gore da sve radi glatko? Evo kako to izgleda iza kulisa:
Na ISS-u se koristi raznovrsna računarska oprema – od običnih laptopova do specijalizovanih sistema za kontrolu životne sredine, komunikaciju i naučne eksperimente. Evo pregleda šta se sve koristi gore u orbiti:
💻 1. Station Support Computers (SSC)
Ovo su glavni laptopi koje koriste astronauti za svakodnevne zadatke.
- Trenutno aktivni modeli:
- HP ZBook 15 (ranije su koristili Lenovo ThinkPad i Dell Latitude)
- Operativni sistem:
- Debian Linux (većina)
- Neki imaju dual-boot sa Windowsom, ako je potreban za specifične aplikacije
- Koriste se za:
- Prikaz rasporeda misija
- Upravljanje eksperimentima
- Pregled telemetrijskih podataka
- Pisanje dnevnika
- I da – ponekad za gledanje filmova 😄
🧠 2. Command and Control Computers
Ovo su kritični sistemi koji kontrolišu sve glavne funkcije stanice – i njih astronauti ne diraju tek tako.
- Koriste rugged računare otporne na zračenje
- Obično imaju redundantne sisteme (npr. 3 kopije istog softvera koje se međusobno provjeravaju)
- Upravljaju:
- Navigacijom i orijentacijom stanice
- Sistemima za održavanje života (kisik, CO2, temperatura)
- Robotizovanom rukom (Canadarm2)
🛰️ 3. Payload Operations Computers
- Koriste se za specifične naučne misije i eksperimente koji se trenutno izvode na stanici
- Svaki eksperiment može imati svoj laptop, dodatne senzore, kamere ili mikro-kontrolere
📡 4. Komunikacijski i mrežni uređaji
- TDRSS komunikacijski moduli povezuju stanicu sa Zemljom
- Wi-Fi mreža pokriva cijelu ISS (da, ima roaming – ali bolji nego kod nas 😂)
- Cisco mrežni uređaji i komunikacijski serveri koji održavaju LAN mrežu na stanici
🍓 5. Raspberry Pi – Astro Pi
- O da, mali Raspberry Pi je stigao i na ISS! U sklopu projekta “Astro Pi“, djeca i studenti mogu pisati kod koji se izvršava na Pi računarima gore. Šta to znači? Klinac iz Prijedora može pokrenuti Python skriptu… u svemiru. 💪🚀
- Uređaji su prilagođeni (case, senzori, kamera) i postavljeni u evropskom modulu Columbus
🖥️ 6. Starije mašine koje su još u opticaju
- IBM ThinkPad: koristili su se do 2010-ih – poznati po tome da su letjeli još na Shuttle misijama
- SGI računari i specijalizovane stanice za vizualizaciju korištene su za simulacije i nauku
🧠 7. Specijalizovani softver
🔬 Naučni softver
Aplikacije pisane posebno za eksperimente koje astronauti provode – od biologije do fizike.
📊 Telemetrija i upravljanje podacima
Softver koji prati sisteme stanice, senzore, potrošnju energije i druge kritične podatke.
📡 Komunikacijski alati
Programi koji omogućuju razgovor s NASA kontrolom, razmjenu podataka i čak interne poruke između članova posade.
🚀 Kako softver zapravo stiže na ISS?
Put softvera do svemira nije ni brz ni jednostavan – ali je temeljito planiran:
🛠️ 1. Priprema prije lansiranja
✅ Testiranje i validacija
Softver se testira pod simuliranim uslovima svemira – mora biti neuništiv, bez bugova i spreman za izazove mikrogravitacije.
📦 Pakovanje
Priprema se u instalacionim formatima kompatibilnim sa sistemima na ISS-u, uz posebno pakiranje za fizički transport ako treba.
🚀 2. Prenos na ISS
🚚 Fizički transport
Hard diskovi, SSD-ovi ili USB uređaji šalju se teretnim brodovima kao što su SpaceX Dragon ili Northrop Grumman Cygnus.
📡 Daljinski upload
Putem sigurnih veza, softver se može direktno upload-ati sa Zemlje. Misliš da je Wi-Fi loš kod tebe? Pokušaj upload-ati softver u orbitu…
🧑🚀 3. Instalacija i verifikacija
🖥️ Daljinska instalacija
Zemaljski timovi vrše daljinsku instalaciju, često s minimalnom asistencijom posade.
👨🚀 Učešće astronauta
Kada treba – astronauti preuzimaju stvar u svoje ruke: instaliraju, testiraju i potvrđuju da softver radi kao švicarski sat.
Softver na ISS-u nije “samo instaliraj i vozi”. On je pažljivo testiran, pakovan, lansiran i podešen da radi bez greške u jednom od najizazovnijih okruženja koje čovjek poznaje.
A kad sljedeći put klikneš “Update” na svom laptopu i sve stane – sjeti se da u svemiru za to nema “Ctrl + Alt + Delete” opcije. 😄
Svemir nije za plug & play
Na ISS-u je sve testirano, certificirano, i optimizirano do zadnjeg bita. IT oprema mora biti otporna na zračenje, sigurnosne greške, Wi-Fi smetnje, padove softvera i – dosadu. Jer kad si gore 6 mjeseci, tvoj laptop ti postane najbolji prijatelj.
Zato sledeći put kad ti zablokira Word, samo se sjeti – gore se isti problemi rješavaju, samo lebdeći!
